به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری رفسنجان، نشست تخصصی «الزامات پدافند غیرعامل در راستای برنامه‌ریزی مدیریت بحران شهری» در قالب همایش ملی «حکمرانی خردمندانه و توسعه پایدار شهری» در دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان برگزار شد.

دکتر سیدمحمد میرجلیلی، مدیر پیشین اداره ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری یزد، در این نشست با اشاره به «دستورالعمل الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه شهری» اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در برنامه‌ریزی شهری، توسعه شهری و حتی طراحی ساختمان‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته، الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه شهری است؛ در حالی که این دستورالعمل در شورای عالی شهرسازی و معماری ایران به تصویب رسیده است.

وی با بیان اینکه هدف از طرح این موضوع، تبیین بخشی از الزامات پدافند غیرعامل برای استفاده در برنامه‌ریزی شهری و مدیریت بحران است، افزود: پدافند غیرعامل اهداف مختلفی دارد که در این دستورالعمل، کاهش آسیب‌پذیری و تسهیل مدیریت بحران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در کنار آن، موضوعاتی همچون بازدارندگی، تداوم فعالیت‌های ضروری و ارتقای تاب‌آوری نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

میرجلیلی ادامه داد: تجربه بحران‌هایی مانند شیوع کرونا نشان داد که میزان آسیب‌پذیری افراد و گروه‌های مختلف در برابر یک بحران یکسان نیست و وجود شرایط و عوامل مختلف می‌تواند آسیب‌پذیری را افزایش دهد. در حوزه شهری و ساختمانی نیز نوع مصالح، ساختار بنا و نحوه استقرار ساختمان‌ها در میزان آسیب‌پذیری در برابر حوادث مؤثر است.

وی با تأکید بر ضرورت تداوم فعالیت زیرساخت‌های حیاتی در شرایط بحران گفت: خدماتی مانند برق، آب، سوخت و خدمات امدادی از جمله آتش‌نشانی و اورژانس نباید در زمان وقوع بحران متوقف شوند و برنامه‌ریزی شهری باید به گونه‌ای باشد که امکان استمرار این فعالیت‌ها فراهم شود.

مدیر پیشین اداره ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری یزد با اشاره به الگوهای قدیمی برنامه‌ریزی شهری اظهار کرد: در برخی الگوهای برنامه‌ریزی، مرزهای شهری با هدف کنترل توسعه، تأمین زمین مورد نیاز آینده و حفاظت از اراضی پیرامونی تعریف می‌شد؛ اما در کشور ما در برخی موارد، محدودیت‌های موجود در محدوده‌های شهری به تمرکز جمعیت و توسعه عمودی منجر شده و می‌تواند پیامدهایی در حوزه فرهنگی، ایمنی، ترافیکی و خدمات‌رسانی ایجاد کند.

میرجلیلی همچنین به ضرورت توجه به فرم و ساختار شهرها در شرایط بحران اشاره کرد و گفت: در شهرهای غیرمرزی باید دسترسی‌پذیری و امکان جابه‌جایی در شبکه شهری مورد توجه قرار گیرد، در حالی که شهرهای مرزی به دلیل شرایط خاص خود نیازمند ملاحظات متفاوتی هستند.

وی با اشاره به بافت‌های متراکم و نفوذناپذیر شهری افزود: در برخی بافت‌های قدیمی و فرسوده، معابر باریک، تراکم بالای ساختمان‌ها و قطعات کوچک، امکان دسترسی نیروهای امدادی را محدود می‌کند. بنابراین باید در اطراف چنین بافت‌هایی فضاهایی برای دسترسی و امدادرسانی پیش‌بینی شود و در صورت امکان، مسیرهای دسترسی در داخل بافت نیز تقویت شود.

میرجلیلی بر ضرورت رعایت سلسله‌مراتب شبکه معابر شهری تأکید کرد و گفت: شبکه معابر باید به گونه‌ای طراحی شود که امکان حرکت سریع نیروهای امدادی فراهم باشد. همچنین استقرار پهنه‌های متراکم مسکونی در مجاورت ورودی‌ها و خروجی‌های اصلی شهر و ایجاد گره‌های ترافیکی در مسیرهای اصلی می‌تواند در زمان بحران مشکل‌ساز شود.

وی افزود: زیرساخت‌های امدادرسانی نیز باید ارتباط مناسبی با شبکه ارتباطی و معابر اصلی شهر داشته باشند. جانمایی مراکز امدادی باید با توجه به دسترسی سریع به بخش‌های مختلف شهر انجام شود.

میرجلیلی در ادامه به رابطه ارتفاع ساختمان‌ها و عرض معابر اشاره کرد و گفت: در طراحی شهری باید این موضوع مورد توجه قرار گیرد که در صورت تخریب ساختمان‌ها، آوار مانع عبور خودروهای امدادی و عملیات جمع‌آوری آوار نشود. بر این اساس، مجموع ارتفاع ساختمان‌های دو طرف معبر نباید از سه برابر عرض متوسط خیابان بیشتر باشد.

وی با بیان اینکه این موضوع در برخی شهرها مورد غفلت قرار گرفته است، افزود: رعایت این ملاحظات در زمان طراحی و توسعه شهر می‌تواند در زمان وقوع بحران، دسترسی نیروهای امدادی و امکان تخلیه و پاکسازی معابر را تسهیل کند.

مدیر پیشین اداره ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری یزد با اشاره به شرایط شهرهای مرزی اظهار کرد: در این شهرها لازم است شبکه معابر داخلی با توجه به شرایط مرزی و به صورت موازی با مرز طراحی شود تا ملاحظات مربوط به دسترسی و کنترل مسیرهای ارتباطی مورد توجه قرار گیرد.

میرجلیلی همچنین بر ضرورت شناسایی و جانمایی صحیح مراکز خطرزا تأکید کرد و گفت: مراکز خطرزای شهری نباید در مجاورت مراکزی مانند بیمارستان‌ها، مدارس و محل‌های تجمع گروه‌های آسیب‌پذیر قرار گیرند و لازم است این مراکز شناسایی، طبقه‌بندی و در برنامه‌ریزی شهری لحاظ شوند.

وی ادامه داد: درباره مراکز خطرزای غیرشهری که در زمان احداث، خارج از محدوده شهر قرار داشته‌اند اما به مرور توسعه شهری آنها را دربر گرفته است، صرفاً اعمال ضوابط کافی نیست و در مواردی باید انتقال این مراکز به خارج از محدوده شهری مورد بررسی قرار گیرد.

میرجلیلی با اشاره به خطر ناشی از مجاورت چند مرکز خطرزا افزود: گاهی چند مرکز خطرزا در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و این مجاورت می‌تواند در صورت وقوع حادثه، احتمال ایجاد حوادث زنجیره‌ای و تشدید پیامدها را افزایش دهد. از این رو، جانمایی این مراکز باید با نگاه مجموعه‌ای و بر اساس ارزیابی ریسک انجام شود.

وی همچنین درباره مراکز حساس و نظامی گفت: در برخی شهرها توسعه بدون برنامه‌ریزی موجب شده است محدوده‌های شهری به مراکز حساس و نظامی نزدیک شوند یا آنها را دربرگیرند؛ بنابراین جهت توسعه شهر باید به گونه‌ای تعیین شود که از نزدیک شدن به چنین مراکزی و افزایش ریسک‌های احتمالی جلوگیری شود.

میرجلیلی تأکید کرد: جهت توسعه شهری نباید به سمت مراکز خطرزای غیرشهری باشد و این موضوع باید در فرآیند بررسی طرح‌های توسعه شهری مورد توجه قرار گیرد. نمایندگان پدافند غیرعامل نیز در کمیته‌های فنی و کمیسیون ماده پنج حضور دارند و لازم است این ملاحظات در تصمیم‌گیری‌های مربوط به توسعه شهر لحاظ شود.

وی یکی دیگر از الزامات برنامه‌ریزی شهری را پیش‌بینی فضاهایی برای اسکان موقت جمعیت در شرایط بحران دانست و گفت: در محدوده و حریم شهر باید فضاهایی مانند پارک‌های بزرگ، اردوگاه‌ها و برخی نقاط مناسب در ورودی‌ها و خروجی‌های شهر برای استقرار موقت جمعیت در زمان بحران پیش‌بینی شود.

میرجلیلی با اشاره به اهمیت جهت باد غالب در جانمایی کاربری‌های شهری و صنعتی اظهار کرد: در برنامه‌ریزی توسعه شهری باید جهت باد غالب مورد توجه قرار گیرد تا مراکز صنعتی و خطرزا به گونه‌ای جانمایی نشوند که در صورت انتشار آلودگی یا مواد خطرناک، باد آن را به سمت مناطق مسکونی منتقل کند. در مناطق ساحلی نیز به دلیل تغییر جهت باد در ساعات مختلف شبانه‌روز، این ملاحظه اهمیت بیشتری دارد.

وی همچنین بر ضرورت توجه به آبخوان‌ها و منابع آب در توسعه شهری تأکید کرد و گفت: توسعه شهر نباید به سمت آبخوان‌های حساس، مناطق آلوده یا منابع آبی دارای مشکلاتی مانند شوری هدایت شود. لازم است وضعیت آبخوان‌ها، میزان و گستره آلودگی و سایر ملاحظات مرتبط شناسایی و در اختیار کمیته‌های فنی و کمیسیون ماده پنج قرار گیرد تا در تصمیم‌گیری‌های توسعه شهری لحاظ شود.

میرجلیلی در ادامه، فضاهای چندمنظوره را یکی از ظرفیت‌های مهم مدیریت بحران دانست و افزود: برخی فضاهای شهری مانند پارک‌ها، ایستگاه‌های مترو، پارکینگ‌های طبقاتی و فضاهای ورزشی می‌توانند در شرایط عادی کارکرد روزمره داشته باشند و در زمان بحران نیز برای اسکان موقت یا پشتیبانی از جمعیت مورد استفاده قرار گیرند.

وی گفت: در طراحی شهری باید از ابتدا به کاربری‌های دومنظوره توجه شود و فضاهایی که قابلیت استفاده در شرایط بحران دارند، حفظ شوند؛ زیرا اختصاص این فضاها به برخی طرح‌های مسکن، علاوه بر از بین بردن ظرفیت کاربری دومنظوره، می‌تواند در زمان بحران دسترسی و خروج اضطراری از شهر را نیز با مشکل مواجه کند.

میرجلیلی در پایان خاطرنشان کرد: بسیاری از مشکلاتی که در زمان بحران بروز می‌کند، نتیجه تصمیم‌هایی است که در مرحله برنامه‌ریزی و جانمایی کاربری‌ها گرفته شده است؛ بنابراین توجه به الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه شهری باید از مراحل اولیه برنامه‌ریزی مورد توجه قرار گیرد.