به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری رفسنجان، نشست تخصصی «الزامات پدافند غیرعامل در راستای برنامه‌ریزی مدیریت بحران شهری» در قالب همایش ملی «حکمرانی خردمندانه و توسعه پایدار شهری» در دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان برگزار شد.

ابراهیم کریمی، مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان، در این نشست با قدردانی از برگزارکنندگان و دکتر دهقانی، اظهار کرد: چند ماه پیش که درباره برگزاری این برنامه و نشست‌های تخصصی آن گفت‌وگو می‌کردیم، قرار بود پنلی در حوزه مدیریت شهری برگزار شود، اما شرایط به گونه‌ای رقم خورد که مسئولیت در بخش مدیریت شهری به افراد دیگری واگذار شد.

وی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای حضور در این نشست افزود: با توجه به حوزه کاری فعلی‌ام که بخشی از آن به حوزه اقتصادی و ارتباطات خارجی مربوط می‌شود، مأموریت حضور در رفسنجان را برای شرکت در این برنامه پذیرفتم.

کریمی با بیان اینکه سخنرانی در پنل پایانی دشوارتر است، گفت: پس از صحبت‌های دکتر نصیری و دیگر دوستان، بسیاری از موضوعات مطرح شده و ممکن است صحبت‌های ما نیز به تکرار برخی مطالب منجر شود؛ بنابراین اجازه می‌خواهم کمی خودمانی‌تر و با نگاه کرمانی با شما صحبت کنم.

وی با اشاره به تفاوت شرایط شهرهای مختلف اظهار کرد: باید توجه داشته باشیم که شرایط همه شهرها یکسان نیست. اینجا پایتخت نیست، در یک شهرستان هستیم و شهرداری‌ها نیز به همه دستگاه‌های دولتی دسترسی و اختیار ندارند و عضو ساختار دولت محسوب نمی‌شوند، اما در عین حال از آنها انتظار می‌رود وظایف خود را انجام دهند.

مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان با تأکید بر نقش استان‌ها در حوزه دفاعی و پدافند غیرعامل افزود: بخش مهمی از اقدامات دفاعی و پدافندی کشور در همین استان‌ها انجام می‌شود؛ بنابراین استان‌ها هم در خط مقدم مقابله با تهدیدات و هم در خط مقدم پدافند قرار دارند.

وی با اشاره به تجربه استان کرمان در مدیریت شرایط خاص و بحرانی گفت: کرمان در مقاطعی در حوزه مدیریت شرایط بحرانی و جنگی، اقدامات و تجربه‌های قابل توجهی داشته است. این استان در کنار همه محدودیت‌ها و محرومیت‌ها، در حوزه مدیریت نیز تجربیات ارزشمندی به دست آورده و بخشی از آن به مدل مدیریتی کرمان و روحیه همکاری و همراهی در این استان بازمی‌گردد.

کریمی ادامه داد: ما در کرمان معمولاً با یکدیگر همکاری می‌کنیم، مسائل را با هم پیش می‌بریم و در شرایط سخت نیز تلاش می‌کنیم کنار یکدیگر باشیم. این روحیه همکاری می‌تواند در شرایط بحران نیز مورد استفاده قرار گیرد.

وی با اشاره به تجربه شخصی خود در حوزه پدافند غیرعامل اظهار کرد: زمانی در دانشگاه‌ها در دوره‌های مرتبط با پدافند غیرعامل تدریس می‌کردم و در دوره‌هایی نیز در مقطع دکتری این مباحث ارائه می‌شد، اما زمانی که وارد عرصه اجرا شدم، متوجه شدم بسیاری از مسائلی که از بیرون ساده به نظر می‌رسند، در مرحله اجرا بسیار دشوار هستند.

کریمی تصریح کرد: یادگیری و بیان مباحث پدافند غیرعامل کار دشواری نیست، اما اجرای آنها سخت است و اجرای صحیح این مباحث به امکانات، اختیار و هماهنگی میان دستگاه‌ها نیاز دارد.

وی با اشاره به فاصله میان مباحث نظری و واقعیت‌های اجرایی افزود: در دوره مسئولیت، مواردی را از نزدیک دیدم که نشان می‌داد میان آنچه درباره پدافند غیرعامل در جلسات و سخنرانی‌ها بیان می‌کنیم و آنچه در میدان اجرا وجود دارد، فاصله زیادی است. بسیاری از دستگاه‌ها درگیر مسائل و هزینه‌های روزمره خود هستند و در نتیجه، اجرای الزامات پدافند غیرعامل با دشواری مواجه می‌شود.

مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان با اشاره به تجربه استان کرمان در مدیریت بحران گفت: در شرایط سخت، استان کرمان با همین ظرفیت‌هایی که در اختیار داشته توانسته بخشی از وظایف خود را انجام دهد، اما لازم است این ظرفیت‌ها و تجربه‌ها را امروز نیز در برنامه‌ریزی‌های خود مورد توجه قرار دهیم.

وی با بیان خاطره‌ای از دوران مسئولیت خود اظهار کرد: یک روز استاندار از من پرسید در حوزه پدافند غیرعامل به عملکرد خودت چه نمره‌ای می‌دهی؟ گفتم نمره ۱۰؛ نه به این دلیل که عملکردمان کامل است، بلکه برای اینکه حداقل بتوانیم نمره قبولی بگیریم و در برابر مردم شرمنده نباشیم.

کریمی افزود: با وجود اینکه استان کرمان در مقطعی رتبه نخست کشور را در این حوزه به دست آورد، باید پرسید وضعیت امروز ما چگونه است.

واقعیت این است که در حوزه پدافند غیرعامل، چه در زمینه درک موضوع، چه در اجرا و چه در تأمین هزینه‌ها، با شرایط مطلوب فاصله داریم.

وی با تأکید بر ضرورت اصلاح برخی قوانین و مقررات گفت: حتی در شرایطی که کشور با بحران و جنگ مواجه شده، هنوز در برخی قوانین و مقررات مرتبط با حوزه ساخت‌وساز و نظام مهندسی تغییرات لازم ایجاد نشده است. اگر بتوانیم الزامات پدافند غیرعامل را در مقررات ساخت‌وساز وارد کنیم و برای ساختمان‌ها، متناسب با شرایط، پیش‌بینی‌های لازم برای پناه و ایمنی انجام شود، بخش مهمی از اقدامات از پایین به بالا شکل خواهد گرفت.

وی افزود: البته این موضوع در اختیار شهرداری به تنهایی نیست. شهردار یک شهر نمی‌تواند به صورت مستقل قانون جدیدی در نظام مهندسی وضع کند و همه ساختمان‌ها را مکلف به ایجاد پناهگاه کند؛ این موضوع نیازمند تصمیم‌گیری و اصلاح مقررات در سطوح بالاتر است.

کریمی با اشاره به افزایش جمعیت در هنگام ورود افراد به شهرها اظهار کرد: وقتی جمعیت وارد یک شهر می‌شود، علاوه بر افزایش جمعیت، احتمال افزایش تلفات، بی‌نظمی و اختلال در مدیریت شهری در لحظه وقوع هر نوع بحران نیز بیشتر می‌شود.

وی با اشاره به ساختار مدیریت شرایط اضطراری در برخی کشورها گفت: در بسیاری از کشورها ساختار مشخصی برای مدیریت شرایط اضطراری وجود دارد و بخش‌های مختلف امور غیرنظامی و مدیریت بحران در یک چارچوب منسجم دنبال می‌شود. در کشور ما نیز ساختارهای مختلفی ایجاد شده، اما باید میان این بخش‌ها هماهنگی بیشتری وجود داشته باشد.

کریمی با بیان اینکه ماهیت برخی مخاطرات طبیعی در طول زمان تغییر چندانی نکرده است، افزود: ما ۵۰ سال پیش با سیل مواجه بودیم و امروز نیز با سیل مواجه هستیم؛ ده‌ها سال پیش زلزله رخ می‌داد و امروز نیز زلزله اتفاق می‌افتد. ماهیت این تهدیدات طبیعی تغییر اساسی نکرده و بخش مهمی از مدیریت آنها به نحوه استقرار و برنامه‌ریزی ما بازمی‌گردد.

وی ادامه داد: اگر کسی خانه خود را در مسیر سیلاب احداث نکند و محل مناسبی را برای ساخت‌وساز انتخاب کند، بخشی از خطر را از خود دور کرده است. در بسیاری از مخاطرات طبیعی می‌توان با برنامه‌ریزی و رعایت اصول صحیح جانمایی، میزان آسیب‌پذیری را کاهش داد.

مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان با اشاره به تفاوت تهدیدات فناورانه با مخاطرات طبیعی گفت: در حوزه فناوری، هر روز تهدید جدیدی شکل می‌گیرد که ممکن است پیش از آن حتی تصورش را هم نمی‌کردیم. تهدیدات سایبری، بیوتروریسم و حملات فناورانه به زیرساخت‌ها، ابعاد جدیدی از بحران را ایجاد کرده‌اند.

وی افزود: فناوری باعث شده شکل تهدیدات نیز تغییر کند و باید حتی تجهیزات ارتباطی و زیرساخت‌های فناورانه خود را از منظر امنیتی و پدافندی مورد بررسی قرار دهیم.

کریمی با اشاره به حملات سایبری به زیرساخت‌های اقتصادی و خدماتی گفت: ممکن است یک حمله سایبری، پمپ‌های بنزین، سامانه‌های بانکی یا سایر زیرساخت‌های حیاتی را مختل کند. اگر دشمن یک هدف مشخص را انتخاب کند، حمله به یک بخش محدود نمی‌ماند و زیرساخت‌های دیگری نیز ممکن است در ادامه در معرض تهدید قرار گیرند.

وی با تأکید بر اینکه «دشمن می‌داند و می‌تواند»، افزود: نباید تصور کنیم با همان الگوی جنگ‌های گذشته مواجه هستیم. امروز تهدیدات می‌توانند دقیق، هدفمند و مبتنی بر اطلاعات باشند و یک نقطه مشخص را مورد هدف قرار دهند.

کریمی ادامه داد: اگر یک زیرساخت شهری هدف قرار گیرد، هدف صرفاً تخریب ساختمان یا تجهیزات آن نیست؛ ممکن است هدف اصلی ایجاد اختلال در خدمت‌رسانی به مردم و ایجاد این تصور باشد که نظام مدیریت شهری قادر به ارائه خدمات نیست. بنابراین باید از این منظر نیز به حفاظت از زیرساخت‌های شهری نگاه کنیم.

وی با اشاره به ضرورت شناسایی مراکز جمعیتی و مراکز پرخطر در شهرها اظهار کرد: یکی از نخستین اقدامات باید شناسایی مراکز جمعیتی و مراکز دارای ریسک باشد. پمپ‌بنزین‌ها، جایگاه‌های سوخت و سایر مراکز و تأسیسات مرتبط با مواد خطرناک باید شناسایی و میزان ریسک آنها ارزیابی شود.

وی افزود: مدیریت ریسک باید از مرحله شناسایی آغاز شود و پس از آن، برای هر مرکز متناسب با میزان خطر، اقدامات لازم برای کاهش ریسک و مدیریت شرایط اضطراری پیش‌بینی شود.

کریمی با اشاره به اهمیت برخی مراکز زیرساختی در سطح استان و کشور گفت: برخی مراکز، علاوه بر اهمیت شهری و شهرستانی، از نظر ملی نیز اهمیت دارند و هرگونه اختلال در آنها می‌تواند آثار خود را در نقاط مختلف کشور نشان دهد. بنابراین در ارزیابی مراکز خطرزا باید علاوه بر جمعیت پیرامونی، اهمیت اقتصادی، زیرساختی، امنیتی و ملی آنها نیز مورد توجه قرار گیرد.

وی با اشاره به مراکز ذخیره و انتقال سوخت اظهار کرد: در مورد مراکز مرتبط با شرکت نفت نیز باید توجه داشت که موضوع فقط خطر برای آن مرکز نیست؛ گاهی یک مرکز پرخطر می‌تواند برای مناطق مسکونی اطراف خود خطر ایجاد کند. بنابراین باید رابطه متقابل مرکز خطرزا و محیط پیرامونی آن مورد بررسی قرار گیرد

کریمی با اشاره به تجربه انتقال برخی انبارهای شرکت نفت افزود: در مواردی که مراکز ذخیره سوخت در طول زمان با توسعه شهرها در مجاورت مناطق مسکونی قرار گرفته‌اند، باید موضوع جابه‌جایی آنها بررسی شود. انتقال این مراکز نیازمند هزینه‌های قابل توجه است، اما در برنامه‌ریزی بلندمدت باید فاصله ایمن و حریم‌های لازم مورد توجه قرار گیرد.

وی با انتقاد از بی‌توجهی به برخی حریم‌های ایمنی تأکید کرد: نباید منافع کوتاه‌مدت و فشارهای موردی موجب نادیده گرفتن الزامات ایمنی و پدافندی شود. حریم‌های مراکز خطرزا باید در برنامه‌ریزی شهری جدی گرفته شوند.

کریمی با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد مختلف پدافند غیرعامل گفت: برخی موضوعات پدافند غیرعامل را نباید صرفاً از منظر مرزهای امنیتی یا نظامی دید. پدافند غیرعامل با مسائل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، جمعیتی و زیرساختی نیز ارتباط دارد و باید همه این ابعاد در کنار یکدیگر دیده شوند.

وی با اشاره به دغدغه‌های مدیریت شهری در جابه‌جایی مراکز پرخطر افزود: اگر یک مرکز در موقعیتی قرار گرفته باشد که جان مردم را در معرض خطر قرار دهد، باید موضوع جابه‌جایی آن با نگاه بلندمدت دنبال شود و هم‌زمان، محل مناسب و ایمن برای استقرار مجدد آن پیش‌بینی شود.

مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان در ادامه، زیرساخت‌ها را یکی از دو حوزه مهم در برنامه‌ریزی پدافندی دانست و گفت: در کنار موضوع جمعیت، باید لایه‌های مختلف زیرساختی، ایمنی، امنیتی و دفاعی نیز مورد توجه قرار گیرند.

وی با اشاره به ضرورت توزیع زیرساخت‌های حیاتی اظهار کرد: یکی از مشکلاتی که در سال‌های گذشته با آن مواجه بودیم، تمرکز بیش از حد اطلاعات و تجهیزات در یک اتاق مانیتورینگ یا اتاق سرور مرکزی بود. وقتی همه اطلاعات و خدمات در یک نقطه متمرکز باشند، با آسیب دیدن همان نقطه ممکن است بخش بزرگی از خدمات یک مجموعه متوقف شود.

کریمی افزود: باید زیرساخت‌ها و خدمات را به چند بخش تقسیم کرد تا اگر یک بخش آسیب دید، کل خدمات مجموعه متوقف نشود. در واقع باید به سمت توزیع زیرساخت‌ها و ایجاد پشتیبان‌های متعدد حرکت کنیم تا با از کار افتادن یک مرکز، همه خدمات شهری قفل نشود.

وی با اشاره به آسیب‌پذیری مراکز متمرکز ادامه داد: بخشی از اطلاعات مربوط به محل استقرار زیرساخت‌های حساس ممکن است از طریق منابع عمومی قابل دسترسی باشد؛ بنابراین باید در انتشار اطلاعات مربوط به مراکز حساس نیز ملاحظات امنیتی و پدافندی رعایت شود.

کریمی همچنین بر ضرورت استفاده از ظرفیت شرکت‌های داخلی و بومی تأکید کرد و گفت: باید همیشه از ظرفیت شرکت‌های داخلی در زمان بحران استفاده کنیم و فرصت را در اختیار شرکت‌های بومی و داخل استان قرار دهیم. در شرایط بحران نمی‌توان همه نیازها را از تهران، اصفهان، مشهد یا سایر شهرها تأمین کرد و لازم است ظرفیت‌های موجود در هر استان از قبل شناسایی و تقویت شوند.

وی با اشاره به تجربه تأمین تجهیزات در شرایط بحرانی افزود: در یکی از دوره‌های بحران، برای تأمین برق اضطراری تأسیسات آب و فاضلاب، دیزل‌ژنراتورهایی تهیه و با هماهنگی و اسکورت به استان منتقل کردیم. در آن مقطع، تجهیزات مورد نیاز کمیاب شده بود و حتی تأمین و انتقال آنها نیز با دشواری همراه بود.

کریمی تصریح کرد: این تجربه نشان داد که نباید منتظر وقوع بحران بمانیم و بعد به دنبال خرید تجهیزات باشیم. در شرایط عادی، فرصت کافی برای شناسایی نیازها، بررسی کیفیت تجهیزات، ایجاد رقابت میان شرکت‌ها و خرید با قیمت مناسب وجود دارد.

وی تأکید کرد: اگر می‌خواهیم به بیت‌المال کمک کنیم، باید در روزهای عادی تجهیزات مورد نیاز را با کیفیت مناسب و از مسیر رقابتی تأمین کنیم، نه اینکه در زمان بحران با کمبود و انحصار مواجه شویم.

مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان ادامه داد: وقتی بحران اتفاق می‌افتد، ممکن است یک دستگاه یا یک شهر به صورت ناگهانی حجم زیادی از تجهیزات مورد نیاز را خریداری کند و در نتیجه، سایر شهرها و دستگاه‌ها با کمبود مواجه شوند. در حالی که اگر نیازها از قبل پیش‌بینی و خریدها در شرایط عادی انجام شود، هم هزینه‌ها کنترل می‌شود و هم آمادگی افزایش پیدا می‌کند.

وی با تأکید بر ضرورت ارتباط مستمر شهرداران با مدیران بحران، پدافند غیرعامل و فناوری اطلاعات گفت: مدیران این حوزه‌ها نباید صرفاً برای حضور در جلسات و ارائه گزارش فعالیت کنند، بلکه باید در فرآیند تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی شهری حضور واقعی داشته باشند.

کریمی افزود: مدیران فناوری اطلاعات نیز باید در برنامه‌ریزی‌های شهری و پدافندی نقش داشته باشند؛ زیرا بخش مهمی از تهدیدات امروز از مسیر فناوری و فضای سایبری متوجه زیرساخت‌ها می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: در انتخاب مدیران این حوزه‌ها باید دقت شود و پس از انتخاب نیز باید به آنها اعتماد کرد و زمینه اجرای وظایفشان را فراهم ساخت. اگر مدیر پدافند غیرعامل یا فناوری اطلاعات اختیار و حمایت لازم را نداشته باشد، نمی‌توان از او انتظار داشت که در زمان بحران عملکرد مؤثری داشته باشد.

کریمی با اشاره به ضرورت استفاده از تجربه‌های به‌دست‌آمده از بحران‌های گذشته گفت: باید تجربه بحران‌ها و جنگ‌های گذشته را در تصمیم‌های امروز خود وارد کنیم و تجهیزاتی را تهیه کنیم که در تجربه‌های واقعی کارایی آنها اثبات شده است.

وی در پایان با تأکید بر اینکه آمادگی پدافندی باید در زمان عادی شکل بگیرد، گفت: اگر قرار است در شرایط بحران بتوانیم به مردم خدمت‌رسانی کنیم، باید زیرساخت‌ها، تجهیزات، نیروهای متخصص، شرکت‌های داخلی و ظرفیت‌های بومی را از قبل آماده کرده باشیم. مدیریت بحران زمانی موفق خواهد بود که آمادگی آن پیش از وقوع بحران ایجاد شده باشد.