به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری رفسنجان، دکتر علی نصیری در نشست تخصصی «الزامات پدافند غیرعامل در راستای برنامه‌ریزی مدیریت بحران شهری» در دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان، با اشاره به اهمیت موضوعات مطرح‌شده در این نشست، اظهار کرد: مدیریت بحران و پدافند غیرعامل موضوعاتی نیستند که بتوان آنها را صرفاً در زمان وقوع حادثه دنبال کرد؛ بخش اصلی کار، پیش از وقوع حادثه و در مرحله برنامه‌ریزی، مکان‌یابی، طراحی، ساخت، آموزش و آماده‌سازی انجام می‌شود.

وی با اشاره به تجربه‌های مختلف حوادث شهری و طبیعی افزود: بسیاری از مخاطرات زمانی به بحران‌های بزرگ تبدیل می‌شوند که آسیب‌پذیری‌های موجود از قبل شناسایی و برطرف نشده باشند. بنابراین باید به جای اینکه صرفاً منتظر حادثه باشیم، ریسک‌ها را شناسایی و برای کاهش آنها برنامه‌ریزی کنیم.

بحران طبیعی نیست؛ مخاطره زمانی بحران می‌شود که آسیب‌پذیری وجود داشته باشد

نصیری با اشاره به ادبیات جدید مدیریت خطرپذیری و رویکردهای بین‌المللی در این حوزه گفت: زلزله، سیل، طوفان و سایر مخاطرات طبیعی، به خودی خود به معنای وقوع فاجعه نیستند؛ آنچه یک مخاطره را به بحران تبدیل می‌کند، میزان آسیب‌پذیری جامعه، زیرساخت‌ها و نحوه مواجهه با آن است.

وی افزود: اگر در پهنه‌های پرخطر ساخت‌وساز کنیم، حریم رودخانه‌ها را نادیده بگیریم، الزامات فنی و ایمنی را رعایت نکنیم یا برای زیرساخت‌های حیاتی ظرفیت جایگزین نداشته باشیم، در واقع خودمان میزان خسارت یک حادثه را افزایش داده‌ایم.

رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران تأکید کرد: همین نگاه باید در تمام تصمیمات مدیریت شهری جاری شود؛ یعنی از همان ابتدا بپرسیم یک پروژه در کجا ساخته می‌شود، چه خطراتی اطراف آن وجود دارد، در زمان حادثه چه میزان آسیب‌پذیر است و اگر از مدار خارج شد، جایگزین آن چیست.

چهار مفهوم کلیدی؛ خطر، آسیب‌پذیری، ظرفیت و ریسک

نصیری در ادامه با تشریح مفاهیم اساسی مدیریت ریسک اظهار کرد: برای اینکه بتوانیم یک حادثه را مدیریت کنیم، باید چهار مؤلفه را بشناسیم؛ «مخاطره»، «آسیب‌پذیری»، «ظرفیت» و «ریسک».

وی توضیح داد: مخاطره می‌تواند یک پدیده طبیعی یا یک تهدید باشد؛ آسیب‌پذیری به ضعف‌ها و کمبودهایی گفته می‌شود که باعث می‌شوند یک مجموعه در برابر مخاطره آسیب بیشتری ببیند و ظرفیت نیز مجموعه توانمندی‌هایی است که برای مقابله با حادثه در اختیار داریم.

وی افزود: نیروی انسانی، تجهیزات، فضا، دانش، دستورالعمل، آموزش و تجربه، بخشی از ظرفیت‌های یک سازمان هستند و در مقابل، کمبود تجهیزات، ضعف زیرساخت، نبود منابع پشتیبان، ضعف آموزشی و نقص در فرآیندهای مدیریتی می‌تواند آسیب‌پذیری ایجاد کند.

نصیری خاطرنشان کرد: یک مخاطره یکسان می‌تواند در دو محیط، دو میزان خسارت کاملاً متفاوت ایجاد کند؛ بنابراین مدیریت ریسک در واقع مدیریت رابطه میان مخاطره، آسیب‌پذیری و ظرفیت است.

«ایمنی در برابر ریسک است، امنیت در برابر تهدید»

رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با اشاره به تفاوت میان ایمنی، امنیت و دفاع گفت: در برنامه‌ریزی شهری باید میان این مفاهیم تفکیک قائل شد؛ ایمنی بیشتر با ریسک‌ها و حوادث سروکار دارد، امنیت به تهدیدها مربوط است و دفاع برای مقابله با حمله و شرایط خاص تعریف می‌شود.

وی افزود: با این حال، در شهر نمی‌توان این حوزه‌ها را کاملاً از یکدیگر جدا کرد؛ زیرا بسیاری از زیرساخت‌ها، تجهیزات، نیروی انسانی و برنامه‌های مورد نیاز آنها مشترک است و باید با یک نگاه یکپارچه برای آنها برنامه‌ریزی شود.

شهرداری باید برای حفظ «کارکردهای حیاتی» آماده باشد

نصیری یکی از مهم‌ترین موضوعات در برنامه‌ریزی مدیریت شهری را حفاظت از کارکردهای حیاتی دانست و گفت: اگر یک مرکز فناوری اطلاعات، مرکز کنترل و تصمیم‌گیری، مرکز حمل‌ونقل، ساختمان شهرداری یا ساختمان شورای شهر از مدار خارج شود، ممکن است اختلال آن فقط محدود به همان ساختمان نباشد و بخشی از عملکرد شهر را تحت تأثیر قرار دهد.

وی تأکید کرد: برای ساختمان‌های حساس و زیرساخت‌های حیاتی باید حداقل‌های حفاظتی در نظر گرفته شود و این حفاظت از مرحله انتخاب محل و طراحی آغاز شود.

رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با اشاره به اهمیت آموزش نیروهای مستقر در ورودی‌ها و مراکز حساس نیز گفت: حتی نیروهای نگهبانی و حراست باید متناسب با مأموریت خود آموزش ببینند و بدانند در شرایط اضطراری چه اقداماتی باید انجام دهند و چگونه از خود و محیط حفاظت کنند.

تمرکززدایی و ایجاد ظرفیت جایگزین، اصل مهم تاب‌آوری است

نصیری با تشریح برخی اصول پدافند غیرعامل گفت: مکان‌یابی صحیح، فاصله گرفتن از کانون‌های خطر، ایجاد ظرفیت جایگزین، چندمنظوره بودن فضاها، پراکندگی، کوچک‌سازی، مقاوم‌سازی و ایجاد ظرفیت‌های موازی از جمله اقداماتی است که می‌تواند آسیب‌پذیری شهر را کاهش دهد.

وی افزود: نباید همه ظرفیت‌های حیاتی یک شهر را در یک نقطه متمرکز کرد؛ چراکه اگر همان نقطه آسیب ببیند، بخش بزرگی از خدمات نیز ممکن است همزمان از کار بیفتد.

وی ادامه داد: باید ظرفیت‌های محلی و جایگزین ایجاد شود تا اگر یک مرکز یا مسیر از مدار خارج شد، مرکز یا مسیر دیگری بتواند بخشی از وظیفه آن را بر عهده بگیرد.

نصیری تأکید کرد: این موضوع درباره انرژی، آب، ارتباطات، حمل‌ونقل، فناوری اطلاعات و سایر خدمات حیاتی اهمیت ویژه‌ای دارد.

یک ژنراتور به تنهایی پشتیبان نیست

رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با اشاره به مفهوم «افزونگی» یا ایجاد ظرفیت‌های پشتیبان گفت: اگر برای یک مرکز حیاتی تنها یک منبع برق یا یک تجهیز پشتیبان در نظر گرفته شود، نمی‌توان گفت آن مجموعه واقعاً تاب‌آور است.

وی افزود: باید منابع انرژی، سوخت، تجهیزات پشتیبان و مسیرهای جایگزین به‌گونه‌ای پیش‌بینی شوند که در صورت از دست رفتن یک بخش، امکان ادامه فعالیت وجود داشته باشد.

نصیری ادامه داد: همین نگاه باید در تمام کارکردهای حیاتی شهر مورد توجه قرار گیرد و برای هر خدمت مشخص شود اگر در شرایط بحران منبع اصلی آن از بین رفت، چه گزینه جایگزینی وجود دارد.

ERP و BCP؛ دو برنامه‌ای که شهرداری‌ها باید جدی بگیرند

وی با تأکید بر ضرورت تدوین برنامه‌های عملیاتی اظهار کرد: شهرداری باید بداند هنگام وقوع زلزله، سیل، آتش‌سوزی یا هر حادثه دیگری چه کسی مسئول چه کاری است و فرآیند تصمیم‌گیری چگونه انجام می‌شود.

نصیری «برنامه واکنش اضطراری» یا ERP را از الزامات مهم دانست و گفت: این برنامه باید نقش‌ها، مسئولیت‌ها، اقدامات و نحوه هماهنگی دستگاه‌ها را در زمان وقوع حادثه مشخص کند.

وی در ادامه به اهمیت «برنامه تداوم کارکرد» یا BCP اشاره کرد و افزود: اگر حادثه‌ای رخ داد و یک ساختمان، سامانه یا زیرساخت اصلی از مدار خارج شد، باید از قبل مشخص شده باشد که خدمات حیاتی چگونه ادامه پیدا می‌کنند.

وی تأکید کرد: مدیریت شهری باید برای شرایطی برنامه داشته باشد که امیدواریم هیچ‌گاه رخ ندهد، اما اگر اتفاق افتاد، شهر به دلیل نداشتن برنامه با توقف گسترده خدمات مواجه نشود.

هر شهر نسخه خودش را برای مدیریت بحران می‌خواهد

نصیری با اشاره به تفاوت مخاطرات و ظرفیت‌های شهرها اظهار کرد: مسائل و آسیب‌پذیری‌های شهرداری یک شهر الزاماً با شهرستان یا استان یکسان نیست و هر شهر باید متناسب با شرایط جغرافیایی، زیرساختی، جمعیتی و مدیریتی خود برنامه داشته باشد.

وی افزود: برای رفسنجان نیز باید مخاطراتی مانند زلزله، سیلاب، آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و سایر تهدیدهای محتمل به صورت جداگانه شناسایی و برای هرکدام برنامه عملیاتی تدوین شود.

ایمنی شهری از یک حادثه کوچک تا حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی

رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با بیان اینکه مدیریت بحران فقط به حوادث بزرگ محدود نمی‌شود، گفت: گاهی یک مسئله به ظاهر ساده در یک فضای شهری، پارک، مجموعه تفریحی، آسانسور یا ساختمان عمومی می‌تواند به حادثه‌ای انسانی و اجتماعی تبدیل شود.

وی افزود: بنابراین HSE و ایمنی باید در تمام فعالیت‌های روزمره شهرداری جاری باشد و ارزیابی‌ها نیز صرفاً به بررسی اسناد و گزارش‌های اداری محدود نشود؛ بلکه باید بازدید و ارزیابی میدانی انجام شود تا مشخص شود شرایط واقعی با آنچه روی کاغذ نوشته شده، مطابقت دارد یا خیر.

مانور؛ آزمون واقعی آمادگی دستگاه‌ها

نصیری آموزش و مانور را یکی از ارکان اصلی آمادگی دانست و گفت: آموزش زمانی ارزشمند است که در میدان عمل نیز تمرین شود و دستگاه‌ها بدانند در زمان وقوع حادثه دقیقاً چه وظایفی دارند.

وی با اشاره به تجربه برگزاری مانورهای مختلف در حوزه‌های شهری، از جمله مانورهای مرتبط با حوادث شیمیایی، اظهار کرد: برگزاری مانور باعث می‌شود نقاط ضعف دستگاه‌ها پیش از وقوع حادثه واقعی شناسایی شود و نیروها با فرآیند هماهنگی و عملیات آشنا شوند.

وی همچنین بر ضرورت آموزش نیروهای شهری در حوزه مواجهه با حوادث پرتویی تأکید کرد و گفت: در سناریوهای خاص، شهرداری ممکن است در حوزه‌هایی مانند مدیریت فضاهای شهری، اسکان، جابه‌جایی افراد، پشتیبانی حمل‌ونقل و مدیریت پسماندهای آلوده وظایفی داشته باشد و نیروهای آن باید آموزش‌های اولیه لازم را دریافت کنند.

آمادگی در برابر حوادث پرتویی و شیمیایی

نصیری در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به سناریوهای احتمالی حوادث پرتویی و شیمیایی اظهار کرد: در چنین شرایطی موضوع فقط حفاظت از یک نقطه نیست؛ بلکه باید از قبل مشخص شود که افراد آسیب‌دیده یا در معرض آلودگی چگونه شناسایی و جابه‌جا شوند، اسکان اضطراری چگونه انجام شود و پسماندها و اجساد آلوده چگونه تحت ضوابط تخصصی مدیریت شوند.

وی افزود: شهرداری‌ها در چنین شرایطی نیازمند هماهنگی با دستگاه‌های تخصصی و برخورداری از نیروهای آموزش‌دیده هستند و نمی‌توان انتظار داشت در زمان حادثه، بدون آموزش و تمرین قبلی، یک مجموعه بتواند به‌درستی وظایف خود را انجام دهد.

رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران بر ضرورت آشنایی نیروهای عملیاتی با اصول اولیه مخاطرات پرتویی و شیمیایی تأکید کرد و گفت: آموزش‌های تخصصی باید توسط افراد و دستگاه‌های صاحب صلاحیت ارائه و در قالب مانور تمرین شود.

فضاهای شهری باید در شرایط بحران نیز کارکرد داشته باشند

نصیری با اشاره به ضرورت استفاده چندمنظوره از ظرفیت‌های شهری گفت: در طراحی شهر باید به این موضوع فکر کرد که برخی فضاها در شرایط عادی چه استفاده‌ای دارند و در زمان بحران چگونه می‌توانند بخشی از نیازهای اضطراری شهر را پوشش دهند.

وی افزود: فضاهای زیرزمینی، پارکینگ‌ها، فضاهای عمومی و برخی زیرساخت‌های شهری، در صورت طراحی و پیش‌بینی مناسب، می‌توانند در شرایط اضطراری بخشی از ظرفیت مورد نیاز شهر را تأمین کنند.

او تأکید کرد: این نگاه باید از ابتدای طراحی پروژه‌ها مورد توجه قرار گیرد و نباید بعد از وقوع حادثه به دنبال پیدا کردن فضا و امکانات باشیم.

از کانون‌های خطر فاصله بگیریم

نصیری مکان‌یابی را یکی از پایه‌های اصلی پدافند غیرعامل دانست و گفت: یکی از ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین اقدامات، انتخاب محل مناسب برای ساخت‌وساز است.

وی افزود: اگر یک مرکز پرخطر در مجاورت مناطق مسکونی یا جمعیتی احداث شود، حتی بهترین تجهیزات حفاظتی نیز نمی‌تواند تمام آسیب‌پذیری‌های ناشی از مکان نامناسب را جبران کند.

وی خاطرنشان کرد: «مکان‌یابی» بخشی از پدافند غیرعامل است و باید قبل از اینکه ساختمان ساخته شود، درباره خطرات پیرامون آن تصمیم گرفته شود.

تاب‌آوری یعنی شهر بعد از حادثه متوقف نشود

رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در جمع‌بندی سخنان خود گفت: هدف مدیریت بحران این نیست که فقط پس از وقوع حادثه وارد عمل شویم؛ هدف این است که احتمال وقوع، میزان خسارت و دامنه اختلال را تا حد امکان کاهش دهیم و در صورت وقوع حادثه، امکان ادامه خدمات و بازگشت سریع شهر به شرایط عادی فراهم باشد.

نصیری تصریح کرد: تاب‌آوری یعنی شهر بتواند در برابر فشار و حادثه مقاومت کند، بخشی از خود را از دست بدهد اما همه کارکردهایش متوقف نشود و بتواند دوباره به شرایط عادی بازگردد.

وی در پایان تأکید کرد: پدافند غیرعامل زمانی در مدیریت شهری معنا پیدا می‌کند که از سطح دستورالعمل و سند عبور کند و در مکان‌یابی، طراحی، ساخت، نگهداری، آموزش، تجهیز، مدیریت روزمره و نحوه ارائه خدمات شهری جاری شود؛ چراکه آنچه در زمان بحران تعیین‌کننده است، اقداماتی است که پیش از بحران انجام شده است.